grafika:cień
grafika:kanji jigoku
pierwiastek
Zaloguj

 accessOgraniczony dostęp

Poziom 1: Lekcja 1

Sześć kategorii etymologiczno-semantycznych

To, że znaki są oparte na kilku różnych mechanizmach semantycznych (znaczeniowych), wiadomo było Chińczykom już mniej więcej od początku naszej ery. Dziś kategorie ideogramów najlepiej znane są w opracowaniu chińskiego leksykografa Xu Shena (許慎, jap. Kyoshin), autora pomnikowego słownika pt. Shuowen Jiezi (説文解字 jap. Setsubun kaiji, dosł. ‘objaśnienie znaków prostych [tj. np. piktogramów] i analiza znaków złożonych [tj. np. fonosemantyków]’), wydanego w roku 121 n.e. (choć ukończonego już 20 lat wcześniej, tylko Xu Shen musiał czekać z publikacją na lepszy humor cesarza).

Są to następujące kategorie:

I „piktogramy” (象形 しょうけい)

Znaki, które wprost wywodzą się z rysunku – pierwotnej zasady pisma obrazkowego, czyli „rysuj to, co masz na myśli”, a obrazek oznacza po prostu to, co fizycznie przedstawia. Ponieważ dzisiejsza postać znaków uległa silnej ewolucji, w ŻADNYM dzisiejszym znaku nie da się (przynajmniej w moim silnym przekonaniu) rozpoznać pierwotnego rysunku, a więc jednoznacznie odgadnąć znaczenia (jeśli ktoś zna taki znak, koniecznie proszę o kontakt! :). Dlatego daję cudzysłów w nazwie kategorii: piktogram to obrazek, którego znaczenie jest oczywiste, kiedy na niego patrzymy; skoro ideogramy z tej kategorii nie są wcale oczywiste, to nie są, wedle mnie, piktogramami, tylko co najwyżej „piktogramami”.

PRZYKŁADY: 魚 馬 月

JEST ICH: 4% w ogólnej liczbie znaków

II indykatywy (指示 しじ)

Znaki, które niejako symbolicznie przekazują znaczenie, a więc wykorzystują zasadę ideogramu. Np. kreska z punkcikiem nad powierzchnią (上) to było ‘nad’, a pod nią (下) to ‘pod’. Inny przykład: dorysowując mały znacznik (czyli coś w rodzaju dzisiejszej strzałeczki) do istniejącego znaku 木 ‘drzewo’ pokazywano, że chodzi o konkretną część tego drzewa: 末 („strzałka” na szczycie) to ‘czubek drzewa’, a 本 („strzałka” na dole) to ‘korzeń’.

PRZYKŁADY: 刃 (刀+`) 一 ニ 三

JEST ICH: 1,5%

III skojarzeniowce (会意 かいい)

Znaki, które zestawiają ze sobą np. dwa znaki proste typu „piktogram”, uzyskując znaczenie wynikające z ich skojarzenia. Np. „kobieta” + „dziecko” to ‘lubić’, a dwa razy „drzewo” to ‘las’. W większości przypadków te skojarzenia są mocno arbitralne.

PRZYKŁADY: 好 林 森

JEST ICH: 13%

IV fonosemantyki (形声 けいせい)

Znaki, które składają się z (co najmniej) dwóch części: jedna z nich jest podpowiedzią dotyczącą sfery znaczeniowej (semantycznej), a druga została dobrana ze względu na to, że w starochińskim brzmiała tak samo lub podobnie (homofon lub prawie homofon, czyli zasada rebusu), albo bardzo podobnie. Część znaczeniowa często jest kluczem w tradycyjnych słownikach opartych na kluczach.

Jest ich najwięcej, bo ten sposób tworzenia znaków okazał się najskuteczniejszy, najprostszy i w sumie najbardziej wydajny.

PRZYKŁADY: 寺 時 持 痔 侍 蒔 (じ), 包 庖 鞄 抱 砲 胞 飽 泡 (ほう)

JEST ICH: 81,5%

V ? (転注 てんちゅう)

Zagadkowa kategoria – nikt nie wie, co dokładnie mistrz Xu miał tu na myśli. Podał tylko dwa przykłady: 老 (‘stary’) oraz 考 (‘myśleć’). O co mu chodziło? Uczeni łamią sobie nad tym głowę od dawna. Jest koncepcja, że 老 i 考 to był pierwotnie jeden i ten sam znak, tylko miał dół odwrócony (w sposób lustrzany; zresztą 転 w nazwie kategorii znaczy ‘przekręcać, odwracać’). Jest i taka, że oba wyrazy były kiedyś jednym (i dawniej brzmiały *klao), i pisało się je tak samo, a rozróżnienie znaczenia i brzmienia nastąpiło potem (na 老 lao i 考 kao), i wtedy odwrócono znakom ogonki na dole w różnym kierunku.

PRZYKŁADY: 老 考

JEST ICH: 2 sztuki

VI pożyczki fonetyczne (仮借 かしゃく lub かしゃ) czyli typowe rebusy

Znaki, które pierwotnie znaczyły coś innego (zwykle łatwego do narysowania, więc były piktogramami), a potem pożyczono je do zapisu czegoś zupełnie innego (zwykle trudnego do narysowania), co brzmiało po starochińsku tak samo albo bardzo podobnie. Zwykle potem pierwotnemu znakowi dodawano podpowiedź znaczeniową, wskutek czego powstawał nowy znak, tym razem według modelu kategorii IV (fonosemantyki). Tej metody używano często zanim wpadnięto na pomysł tworzenia fonosemantyków.

Np. znak 北 (rysunek dwóch ludków stojących do siebie plecami) oznaczał pierwotnie ‘plecy’. Wyraz ‘północ’ brzmiał po chińsku tak samo, tyle że północ chyba trudniej narysować niż plecy. No to ‘północ’ skradła ‘plecom’ znak. Ale żeby nie było tak, że znak 北 znaczy jedno i drugie (boby się myliło), to w znaczeniu ‘plecy’ dodano na dole komponent 肉 (a dokładniej jego uproszczony wariant 月) o znaczeniu ‘ciało ludzkie’. Dlatego dziś 北 to ‘północ’, a ‘plecy’ to 背.

PRZYKŁADY: 自 (pierwotnie ‘nos’, pożyczone dla znaczenia ‘ja’) i 鼻 (dziś ‘nos’), 少 (‘piasek, okruszki, paproszki’, pożyczone do znaczenia ‘mało’) i 砂 (dziś ‘piasek’)

JEST ICH: ?

Bartek Wojciechowski

© Stanisław Meyer, stan.meyer@uj.edu.pl

grafika:cień
grafika:cień
grafika:cień